اختلالات شخصیت گروهی از اختلالات روانی پیچیده و چالشبرانگیز هستند که بر الگوهای تفکر، احساس، و رفتار فرد تاثیر منفی میگذارند و باعث ایجاد مشکلاتی در ارتباطات اجتماعی و عملکرد روزمره میشوند. این اختلالات معمولاً در دوران نوجوانی یا اوایل بزرگسالی آغاز شده و به صورت الگوهای ثابت و پایدار نمایان میشوند. افراد مبتلا به اختلالات شخصیت غالباً از مشکلساز بودن رفتارهایشان آگاه نیستند و بهسختی میتوانند تغییراتی در آنها ایجاد کنند. در ادامه این مقاله، با ده نوع از اختلالات شخصیتی آشنا خواهیم شد.
انواع اختلالات شخصیتی
اختلال شخصیت چیست؟
اختلال شخصیت مجموعهای از الگوهای رفتاری و تجربیات درونی است که با انتظارات فرهنگی متفاوت بوده و بهطور بلندمدت در فرد باقی میماند. این الگوهای فکری و رفتاری معمولاً ناسالم و انعطافناپذیر هستند و باعث مشکلات جدی در زندگی فرد میشوند، به ویژه در روابط، کار و فعالیتهای اجتماعی. افرادی که به این اختلالات مبتلا هستند، اغلب در برخورد با استرسها و چالشهای روزمره دچار مشکل میشوند و ممکن است به تأثیر منفی رفتارهای خود بر دیگران توجهی نداشته باشند. این اختلالات شامل ده نوع مختلف هستند که هر کدام ویژگیها و علائم خاص خود را دارند. اگر این اختلالات درمان نشوند، میتوانند زندگی فرد را به شدت تحت تأثیر قرار داده و کیفیت آن را کاهش دهند.
انواع اختلالات شخصیت
اختلالات شخصیت به عنوان مجموعهای از رفتارهای غیرعادی شناخته میشوند که به بیش از ۱۰ نوع تقسیم میشوند و در سه گروه اصلی طبقهبندی میگردند. هر یک از این گروهها ویژگیها و علائم مشابهی دارند که به طور کلی به سه دسته اصلی تقسیم میشوند:
- اختلالات شخصیت خوشه A: این گروه شامل افکار و رفتارهای عجیب و غیرعادی است. افرادی که دچار این نوع اختلال هستند ممکن است الگوهای فکری خاص و غیرمعمول داشته باشند.
- اختلالات شخصیت خوشه B: این دسته شامل افرادی با رفتارهای هیجانی و دراماتیک است که ممکن است رفتارهایشان بهطور مداوم تغییر کند.
- اختلالات شخصیت خوشه C: این گروه اختلالات مرتبط با افکار و رفتارهای اضطرابی و ترسناک را دربرمیگیرد.
اختلال شخصیت پارانوئید یا بد گمان
اختلال شخصیت پارانوئید، که یکی از اختلالات دسته A است، با بیاعتمادی و سوءظن مداوم به دیگران مشخص میشود. افراد مبتلا به این اختلال بهطور مداوم نگران این هستند که دیگران قصد آسیب رساندن، تحقیر یا تهدید آنها را داشته باشند، حتی اگر هیچ دلیل منطقی برای این باور وجود نداشته باشد. این افراد معمولاً به دیگران، از جمله دوستان و خانواده، بیاعتماد بوده و اعتماد کردن برایشان بسیار دشوار است. این بدگمانی ریشهدار و پایدار، روابط اجتماعی آنها را مختل کرده و کیفیت زندگیشان را به شدت تحت تأثیر قرار میدهد.
- بدگمانی همیشگی
- تفسیر نادرست از موقعیتها
- حساسیت بیش از حد به انتقاد
- کینه توزی
- مشکوک بودن به همسر یا شریک
- دشواری در ایجاد روابط صمیمی
- احساس تهدید شدن
اختلال شخصیت اسکیزوئید
اختلال شخصیت اسکیزوئید با تمایل به جدایی از روابط اجتماعی و ابراز محدود احساسات شناخته میشود. افراد مبتلا به این اختلال معمولاً به روابط بین فردی علاقهای ندارند و به نظر میرسد که از تعاملات اجتماعی یا تحسین دیگران لذت نمیبرند. این افراد ترجیح میدهند بهتنهایی زندگی کنند و در موقعیتهایی قرار بگیرند که تعامل اجتماعی حداقلی داشته باشد، مانند انتخاب مشاغلی که نیاز به کار بهتنهایی دارند. ازدواج برای آنها نادر است و به طور کلی از ایجاد ارتباط با دیگران اجتناب میکنند. انزوای خودخواسته و بیتفاوتی هیجانی آنها میتواند به مشکلاتی در عملکرد اجتماعیشان منجر شود، هرچند که این افراد به ندرت تهدیدی برای دیگران به شمار میروند.
- تقریباً همیشه تنها بودن را ترجیح میدهد.
- در ابراز احساسات محدود است.
- از اکثر فعالیتها لذت نمیبرد.
- در درک نشانههای اجتماعی معمولی ناتوان است.
- علاقه چندانی به روابط جنسی ندارد.
اختلال شخصیت اسکیزوتایپی
اختلال شخصیت اسکیزوتایپی با الگوی ثابت تفکر و رفتارهای غیرعادی و مشکلات در برقراری روابط نزدیک مشخص میشود. افراد مبتلا به این اختلال معمولاً دیدگاههای تحریف شدهای از واقعیت دارند و ممکن است به خرافات یا باورهای عجیب تمایل داشته باشند. رفتارها و افکار این افراد به گونهای است که ارتباط با دیگران را دشوار میکند و روابط نزدیک برای آنها ناخوشایند یا حتی غیرممکن به نظر میرسد. اگرچه این افراد مانند مبتلایان به اسکیزوفرنی روانپریشی را تجربه نمیکنند، اما الگوهای فکری و رفتاری عجیب آنها باعث میشود در تعاملات اجتماعی با مشکلات جدی مواجه شوند.
- احساس یا فکرهای عجیبوغریب، مانند شنیدن صدایی که نام آنها را صدا میکند.
- پاسخهای عاطفی غیرعادی یا احساسات صاف و بیتفاوت.
- اضطراب اجتماعی و ناراحتی در برقراری روابط نزدیک.
- رفتارهای مشکوک یا نشاندهنده عدم علاقه به دیگران.
- باور به “تفکر جادویی” که افکارشان میتواند بر افراد یا رویدادها تأثیر بگذارد.
- اعتقاد به پیامهای پنهان در حوادث یا رویدادهای تصادفی.
اختلال شخصیت ضداجتماعی
اختلال شخصیت ضداجتماعی (ASPD) با عدم احترام به حقوق دیگران و عدم رعایت هنجارهای اجتماعی مشخص میشود. افراد مبتلا به این اختلال معمولاً به قوانین جامعه بیتوجه هستند و ممکن است به اطرافیان خود آسیبهای فیزیکی یا روانی وارد کنند. آنها به ندرت مسئولیت رفتارهای خود را میپذیرند و نسبت به عواقب منفی اعمال خود بیتفاوت هستند. احساسات و نیازهای دیگران برایشان اهمیت چندانی ندارد و ممکن است دروغ بگویند یا از هویتهای جعلی استفاده کنند. این رفتارها میتواند منجر به برخوردهای مکرر با قانون و نقض حقوق دیگران شود.
- دروغگویی مکرر و استفاده از نامهای جعلی.
- رفتارهای مجرمانه و تکرار مشکلات قانونی.
- نقض مداوم حقوق دیگران.
- پرخاشگری و رفتارهای خشن.
- بیتوجهی به امنیت شخصی و ایمنی دیگران.
- رفتارهای تکانشی و بیپروا.
- کمبود پشیمانی نسبت به تأثیر منفی اعمال بر دیگران.
اختلال شخصیتی مرزی
اختلال شخصیت مرزی (BPD) یک اختلال روانی پیچیده است که با نوسانات شدید هیجانی، دیدگاهی ناپایدار از خود و روابط، و الگوهای رفتاری تکانشی مشخص میشود. افراد مبتلا به BPD اغلب احساس پوچی و ترس شدیدی از رها شدن دارند. این احساسات میتواند منجر به روابط بینفردی متلاطم، رفتارهای خودآزاری، و نوسانات شدید خلقی شود.
- درک ناپایدار از خود و ضعف در تعیین هویت.
- روابط عمیق و پرشور که به سرعت به ناپایداری میانجامد.
- نوسانات خلقی مکرر، بهویژه در تعاملات اجتماعی.
- تهدید به خودآزاری یا رفتارهایی که ممکن است به خودکشی منجر شوند.
- احساس خشم و عصبانیت شدید و مکرر.
- رفتارهای تکانشی و خطرناک، نظیر رابطه جنسی ناامن، قمار و پرخوری.
- تجربیات پارانویید مرتبط با استرس که ممکن است مقطعی باشند.
اختلال شخصیت نمایشی یا هیستریونیک
افراد مبتلا به اختلال شخصیت نمایشی، به شدت نیازمند توجه و تأیید دیگران هستند. افراد مبتلا به این اختلال، عزت نفس خود را به تأیید و پذیرش دیگران وابسته میدانند و احساس ارزشمندی واقعی را تجربه نمیکنند. این نیاز اغراقآمیز به توجه دیگران، منجر به رفتارهای نمایشی، اغواگرانه و اغلب نامناسب میشود. تصویر خود آنها اغلب ناپایدار و متکی به نظرات دیگران است.
- همواره به دنبال مورد توجه قرار گرفتن از سوی دیگران هستند.
- واکنشهای عاطفی آنها عمیق و پررنگ است، اما به سرعت تغییر میکند.
- از رفتارهای نامناسب یا تحریکآمیز برای جلب توجه استفاده میکنند.
- به شدت بر روی ظاهر خود تأکید دارند و تلاش میکنند تا جذاب به نظر برسند.
- احساسات آنها معمولاً سطحی و موقتی است.
- صحبتهای آنها اغلب با نظرات قوی همراه است، اما معمولاً فاقد جزئیات و حقایق مستند میباشد.
اختلال شخصیت خودشیفته
افراد مبتلا به اختلال شخصیت خودشیفته، دنیایی را میسازند که در آن خودشان محور همه چیز هستند. این افراد با الگویی ثابت از بزرگبینی، نیاز مفرط به تحسین و فقدان همدلی، زندگی میکنند. با وجود ظاهر اعتماد به نفس بالا، اغلب از عزت نفس پایین رنج میبرند و با خلق تصویری اغراقآمیز از خود، سعی در جبران این کمبود دارند.
- باور دارند که نسبت به دیگران خاصتر و مهمتر هستند.
- در تصورات خود، درباره قدرت، موفقیت و جذابیت برای دیگران خیالپردازی میکنند.
- به احساسات و نیازهای دیگران توجهی ندارند و توانایی همدلی با آنها را ندارند.
- در مورد موفقیتها و تواناییهای خود حقیقت را تحریف میکنند.
- به طور مداوم به دنبال تأیید و تحسین از سوی دیگران هستند.
- احساس میکنند که نسبت به دیگران برتر هستند و به این احساس افتخار میکنند.
- بدون دلیل موجه انتظار دارند که دیگران به آنها احترام بگذارند و مزایای ویژهای برای آنها قائل شوند.
- به راحتی از دیگران برای دستیابی به منافع خود بهرهبرداری میکنند.
- نسبت به موفقیتهای دیگران حسادت میورزند و گاهی اوقات معتقدند که دیگران به آنها حسادت میکنند.
اختلال شخصیت دوریجو
افراد مبتلا به اختلال شخصیت دوریجو، دنیای اجتماعی را به دلیل ترس شدید از قضاوت و طرد شدن، مکانی خطرناک مییابند. این افراد اغلب احساس میکنند که از نظر اجتماعی ناکافی، بیکفایت و نامطلوب هستند. در نتیجه، از تعاملات اجتماعی اجتناب میکنند و به انزوا گرایش پیدا میکنند.
- این افراد معمولاً خود را به اندازه کافی خوب یا ارزشمند نمیدانند و به شدت نگران این هستند که دیگران آنها را نپذیرند.
- آنها نسبت به انتقادات یا رد شدن حساس هستند و این احساسات میتواند به اضطراب و ناراحتی عمیق منجر شود.
- افراد مبتلا تمایل دارند از فعالیتهای اجتماعی و شغلی که نیاز به ارتباط با دیگران دارد، دوری کنند.
- این افراد خود را جدا و تنها توصیف میکنند و احساس میکنند که نمیتوانند به دیگران نزدیک شوند.
- در مواجهه با دیگران، به شدت خجالتزده و مضطرب هستند و این ترس مانع از برقراری ارتباطات مثبت میشود.
- تمایل به دوری از موقعیتهای جدید و ناآشنا دارند و از ملاقات با افراد جدید اجتناب میکنند.
اختلال شخصیت وابسته
اختلال شخصیت وابسته، نوعی اختلال روانی است که با نیاز شدید و مداوم به مراقبت و پشتیبانی از سوی دیگران مشخص میشود. این اختلال همچنین شامل رفتارهای تسلیمآمیز، وابستگی به تأیید و دشواری در تصمیمگیری میباشد. افرادی که به این اختلال مبتلا هستند، تمایل دارند تا به شدت به دیگران وابسته شوند و تمام تلاش خود را برای راضی نگهداشتن آنها به کار ببرند. این افراد به طور معمول از جدایی میترسند و رفتارهایی از خود نشان میدهند که نشاندهندهی چسبندگی و انفعال آنهاست.
- این افراد به شدت به دیگران وابستهاند و احساس میکنند که نمیتوانند به تنهایی از خود مراقبت کنند.
- به طور معمول نسبت به دیگران مطیع هستند و به آسانی با خواستههای آنها کنار میآیند.
- این افراد اغلب نسبت به تواناییهای خود بیاعتماد هستند و از انجام کارهای مستقل هراس دارند.
- برای اتخاذ تصمیمات، حتی در مقیاس کوچک، به مشاوره و حمایت مکرر دیگران نیاز دارند.
- این افراد معمولاً از ابراز نظر مخالف به دلیل ترس از عدم پذیرش توسط دیگران خودداری میکنند.
- در مواجهه با رفتارهای نامناسب یا سوءاستفاده، این افراد ممکن است از ترک رابطه خودداری کنند و دچار وابستگی عاطفی باشند.
- پس از پایان یک رابطه نزدیک، تمایل فوری به شروع یک رابطه جدید دارند تا احساس تنهایی و بیپناهی را کاهش دهند.
اختلال شخصیت وسواسی جبری
اختلال شخصیت وسواسی جبری (OCPD) یک الگوی فراگیر از نظمدهی، کمالگرایی و کنترل است که به گونهای انعطافناپذیر و بر هزینه روابط و لذت اعمال میشود. این اختلال، اگرچه با اختلال وسواس فکری عملی (OCD) اشتباه گرفته میشود، اما ماهیت متفاوتی دارد. در حالی که OCD با افکار مزاحم و رفتارهای اجباری مشخص میشود، OCPD بر تمرکز شدید بر جزئیات، کمالگرایی و کنترل تاکید دارد.
- این افراد به طور مفرط بر روی جزئیات، قواعد و نظم متمرکز میشوند و ممکن است توانایی انجام کارها را کاهش دهند.
- اعتقاد به اینکه همه چیز باید بینقص باشد و عدم تحقق این کمال میتواند آنها را ناراحت کند.
- این افراد به شدت نیاز دارند تا کنترل بر افراد، وظایف و شرایط را در دست داشته باشند.
- آنها معمولاً از محول کردن کارها به دیگران خودداری میکنند و ممکن است خود را در انجام همه کارها تنها ببینند.
- ممکن است دوستان و سرگرمیها را به دلیل تمرکز بیش از حد بر روی کارها نادیده بگیرند.
- تمایل به حفظ اشیاء شکسته یا بیارزش و ناتوانی در دور انداختن آنها.
- افرادی سفت و سخت در برخورد با مسائل و پایبند به اصول خود هستند.
- در مورد اصول اخلاقی و ارزشها، این افراد معمولاً انعطافپذیری کمی دارند.
- نسبت به بودجهبندی و خرج کردن پول، نظارت و کنترل بسیار شدید دارند.
علت ایجاد اختلالات شخصیتی
انواع اختلالات روانی و شخصیتی معمولاً در دوران نوجوانی یا اوایل بزرگسالی آغاز میشوند و دلایل دقیق آنها هنوز بهطور کامل شناخته نشده است. با این حال، شواهد نشان میدهد که عوامل ژنتیکی و تجربیات دوران کودکی، مانند سوءاستفاده و آسیب، میتوانند به ایجاد این اختلالات کمک کنند. این اختلالات جزء شرایط پیچیده و کمتر شناختهشده در زمینه سلامت روان به شمار میروند و محققان همچنان در تلاش برای درک علل دقیق آنها هستند.
برخی از عواملی که میتوانند در توسعه اختلالات شخصیت مؤثر باشند عبارتند از:
- ژنتیک: شواهد نشان میدهد که ممکن است برخی ژنها با اختلالات شخصیت مرتبط باشند و همچنین پژوهشها به ارتباطات ژنتیکی با ویژگیهایی مانند پرخاشگری و اضطراب پرداختهاند.
- تغییرات مغزی: مطالعهها نشاندهنده تفاوتهای ساختاری در مغز افراد مبتلا به اختلالات شخصیت هستند. بهعنوان مثال، در اختلال شخصیت پارانوئید، عملکرد آمیگدال دچار تغییر میشود.
- ترومای دوران کودکی: تجارب آسیبزا در دوران کودکی، مانند سوءاستفاده، میتوانند به توسعه اختلالات شخصیت منجر شوند. افرادی با اختلال شخصیت مرزی معمولاً تاریخچهای از چنین تجربیاتی دارند.
- آزار کلامی: افرادی که در کودکی دچار آزار کلامی شدهاند، بیشتر در معرض ابتلا به اختلالات شخصیت قرار دارند.
- عوامل فرهنگی: فرهنگ نیز میتواند در بروز اختلالات شخصیت تأثیرگذار باشد، با توجه به تفاوتهای قابلتوجه در نرخ بروز این اختلالات در کشورهای مختلف.
عوارض اختلالات شخصیتی
اختلالات شخصیتی، الگوهای پایدار و انعطافناپذیر تفکر، احساس و رفتار هستند که با عملکرد اجتماعی و شغلی فرد تداخل پیدا میکنند. این اختلالات به دلیل ماهیت مزمن و عدم آگاهی افراد مبتلا، اغلب درمان نمیشوند و عواقب جبرانناپذیری را به همراه دارند.
تبعات گسترده اختلالات شخصیتی بر زندگی فرد
- روابط ناسالم و آسیبزا: افراد مبتلا به اختلال شخصیت به دلیل الگوهای ارتباطی ناکارآمد، اغلب روابط شخصی پایدار و سالمی را تجربه نمیکنند.
- مشکلات شغلی و تحصیلی: اختلالات شخصیتی میتواند بر توانایی فرد در حفظ شغل یا ادامه تحصیل تأثیر گذاشته و منجر به بیکاری یا ترک تحصیل شود.
- انزوای اجتماعی: بسیاری از افراد مبتلا به اختلال شخصیت به دلیل ترس از رد شدن یا عدم توانایی در ایجاد ارتباطات عمیق، از تعاملات اجتماعی اجتناب میکنند.
- افزایش خطر ابتلا به سایر اختلالات روانشناختی: اختلالات شخصیتی اغلب با سایر مشکلات روانی مانند افسردگی، اضطراب و سوء مصرف مواد همراه است.
- افزایش خطر رفتارهای پرخطر: افراد مبتلا به اختلال شخصیت بیشتر در معرض خطر رفتارهای پرخطر مانند خودکشی، اعتیاد و خشونت قرار دارند.
- مشکلات قانونی: برخی از اختلالات شخصیتی، مانند اختلال شخصیت ضد اجتماعی، با افزایش احتمال ارتکاب جرم مرتبط هستند.
تشخیص اختلالات شخصیت
تشخیص اختلالات شخصیت نیازمند ارزیابی حرفهای از سوی متخصصان بهداشت روان است، زیرا افراد مبتلا معمولاً خود را مشکلدار نمیدانند. تفاوتهای بین انواع شخصیت و اختلالات شخصیت باید مشخص شود؛ مثلاً فرد خجالتی لزوماً به اختلال شخصیت اجتنابی مبتلا نیست. اغلب افراد به دلیل مشکلاتی مانند اضطراب یا افسردگی به درمان مراجعه میکنند و تشخیص این اختلالات بر اساس معیارهای راهنمای تشخیصی و آماری انجام میگیرد. به دلیل عدم آگاهی فرد از رفتارهایش، متخصصان معمولاً با خانواده و دوستان او نیز همکاری میکنند. اختلالات شخصیت ممکن است کمتر تشخیص داده شوند، زیرا علائم اضطراب و افسردگی بیشتر مورد توجه قرار میگیرند.
درمان انواع اختلالات شخصیت
اختلالات شخصیت، به دلیل ماهیت پیچیده و مقاومت افراد مبتلا به تغییر، یکی از چالشبرانگیزترین حوزههای روانپزشکی محسوب میشود. این افراد اغلب به دلیل عدم آگاهی از مشکل یا انکار آن، به دنبال درمان نیستند. با این حال، رواندرمانی بهعنوان روشی اثباتشده، میتواند به بهبود کیفیت زندگی افراد مبتلا کمک کند و با پیشرفتهای اخیر در حوزه روانشناسی، بهترین کلینیکهای روانشناسی توانستهاند رویکردهای درمانی موثری را برای مدیریت این اختلالات ارائه دهند. رواندرمانی با هدف شناسایی و اصلاح الگوهای فکری و رفتاری ناسالم، به افراد کمک میکند تا ارتباطات اجتماعی خود را بهبود بخشند و اضطراب و افسردگی ناشی از اختلال را کاهش دهند.
اگرچه دارو درمانی به تنهایی برای درمان اختلالات شخصیت کافی نیست، اما میتواند در کنار رواندرمانی برای مدیریت برخی علائم مانند اضطراب و افسردگی مؤثر باشد. انتخاب نوع رواندرمانی به نوع اختلال شخصیت و ویژگیهای فردی بستگی دارد. در کل، درمان موفق اختلالات شخصیت نیازمند همکاری نزدیک بین بیمار، خانواده و متخصص سلامت روان است.