عدم توجه و تمرکز در کودکان موضوعی شایع است که اغلب به دلیل کنجکاوی طبیعی و ذهن پرجنبوجوش آنها رخ میدهد. این مسئله میتواند در فعالیتهای روزمره و تحصیلی مشکلساز شود، اما گاهی نشاندهنده اختلالی جدیتر است که نیاز به پیگیری و درمان دارد. شناخت دقیق علائم و دلایل این مشکل، گام اول در یافتن راهحلهای موثر است. در این مقاله به بررسی نشانهها و روشهای کمک به بهبود تمرکز کودکان خواهیم پرداخت.
علت نقص تمرکز کودک
تمرکز چیست؟
تمرکز یکی از مهارتهای شناختی مهم در رشد کودک است که به معنای توانایی حفظ توجه و ادامه فعالیت بر روی یک موضوع خاص برای مدت زمان مناسب با سن کودک است. این توانایی شامل جنبههایی مانند گوش دادن فعال، پیروی از دستورهای کلامی یا غیرکلامی، نادیده گرفتن محرکهای محیطی مزاحم، ساکت ماندن، حفظ توجه در طول زمان و تمرکز بر اطلاعات مرتبط میشود.
برای سنجش سطح تمرکز کودک، مقایسه عملکرد او با همسالانش میتواند راهگشا باشد. در واقع، تمرکز به معنای استمرار توجه روی یک موضوع خاص و توجه به عنوان فرآیندی ذهنی برای درگیر ماندن با فعالیتها، هر دو نقش مهمی در یادگیری و انجام مؤثر وظایفی دارند.
علائم مشکلات تمرکز در کودکان؛ چه زمانی باید نگران شویم؟
🔻 پراکندگی ذهنی هنگام صحبت کردن: کودکی که نمیتواند خط سیر مشخصی در بیان افکار خود حفظ کند، ممکن است وسط تعریف کردن یک داستان یا توضیح یک موضوع، از مسیر اصلی منحرف شود و به موضوعات بیربط بپردازد. در صورت قطع شدن صحبتش، ممکن است فراموش کند چه میگفت.
🔻 نیاز مکرر به تکرار دستورالعملها: این کودکان اغلب قادر به پیگیری دستورالعملهای ساده نیستند و نیاز دارند چند بار توضیح بشنوند، زیرا تمرکز آنها در طول فعالیت به راحتی از بین میرود.
🔻 ناتوانی در تمرکز طولانیمدت روی یک فعالیت: تمایل به شروع چند کار بهصورت همزمان بدون به پایان رساندن هیچکدام از آنها، یکی از نشانههای بارز مشکل در حفظ تمرکز است. این وضعیت ممکن است به اشتباه بهعنوان توانایی چندوظیفگی برداشت شود.
🔻 صرف زمان غیرمعمول برای انجام وظایف ساده: کودکانی که برای انجام فعالیتهای معمول دو یا سه برابر زمان بیشتر نیاز دارند، معمولاً در مسیر انجام وظیفه، به دفعات دچار انحراف فکری میشوند.
🔻 بیقراری و نیاز به حرکت مداوم: این کودکان در زمان انجام تکالیف یا نشستن در کلاس مدام در حال بازی با اشیاء اطراف خود مانند مداد، قاشق یا وسایل دیگر هستند. این حرکتها بیشتر از نوع بیاختیاری و ناشی از ناتوانی در حفظ تمرکز است.
🔻 مشکل در نظمدهی وسایل و زمانبندی: گمکردن مکرر وسایل شخصی، فراموشکردن وظایف، سردرگمی هنگام آماده شدن برای مدرسه یا ناتوانی در برنامهریزی فعالیتهای روزمره، از نشانههای بارز این نوع اختلال است.
🔻 بیتوجهی به مکالمات مستقیم
گاهی کودک زمانی که با او مستقیماً صحبت میشود، به نظر میرسد گوش نمیدهد و توجهش به محیط اطراف جلب میشود. این حالت میتواند نشانهای از کاهش تمرکز و افت علاقه سریع به مکالمات باشد.
آیا عدم تمرکز در کودکان خطرناک است؟
همه افراد، از جمله کودکان، در مواقعی دچار حواسپرتی میشوند؛ مانند زمان خستگی، بیحوصلگی یا حضور در محیطهای پرتحریک. اما اگر این علائم بهطور پایدار و مکرر دیده شوند و بر عملکرد تحصیلی، اجتماعی یا خانوادگی کودک تأثیر منفی بگذارند، نیاز به بررسی بالینی دارد.
طبق مطالعات، حدود ۲۰٪ کودکان با درجاتی از مشکلات توجه مواجه هستند. از این میان، ۴ تا ۵٪ ممکن است دچار اختلالی به نام اختلال نقص توجه/بیشفعالی (ADHD) باشند. این اختلال در دو شکل اصلی بروز مییابد:
- نوع عمدتاً بیتوجه (ADHD-I): تمرکز پایین و حواسپرتی شدید بدون علائم پرتحرکی
- نوع ترکیبی (ADHD-C): ترکیبی از بیتوجهی، بیشفعالی و تکانشگری
برای تشخیص نوع بیتوجه این اختلال در کودکان و نوجوانان، معمولاً وجود حداقل ۶ مورد از نشانههای زیر در یک دوره زمانی مشخص ضروری است:
- بیدقتی مکرر در جزئیات و اشتباهات بیدلیل
- مشکل در حفظ تمرکز در فعالیتها و بازیه
- نشنیدن صحبتها در مواجهه مستقیم
- ناتوانی در دنبالکردن دستورها و بهپایان رساندن کارها
- نداشتن توانایی برنامهریزی و سازماندهی
- پرهیز یا بیمیلی نسبت به وظایف طولانیمدت (مانند تکالیف مدرسه)
- گمکردن وسایل ضروری بهصورت مکرر
- پرت شدن سریع حواس
- فراموشکاری در فعالیتهای روزانه
دلایل و عوامل موثر در عدم تمرکز کودک
شناخت علتهای کاهش تمرکز در کودکان، نخستین گام برای انتخاب راهکارهای مؤثر در بهبود عملکرد شناختی و یادگیری آنهاست. در ادامه، به مهمترین عوامل موثر در عدم تمرکز کودکان اشاره شده است:
حواسپرتیهای محیطی
کودکان بهطور طبیعی نسبت به محیط اطراف خود حساساند. وجود تلویزیون روشن، صداهای بلند، اسباببازیهای رنگارنگ یا حتی رفتوآمد افراد در اتاق میتواند تمرکز آنها را مختل کند. فراهم کردن فضای آرام، منظم و بدون محرکهای مزاحم به بهبود توجه و یادگیری کودک کمک میکند.
محتوای درسی سخت یا نامتناسب
اگر کودک در درک مطالب آموزشی دچار مشکل باشد، ممکن است انگیزه و تمرکز خود را از دست بدهد. گاهی محتوای آموزشی با سطح توانایی کودک همخوانی ندارد یا بدون پشتیبانی کافی ارائه میشود. در این موارد، باید بخشهایی که برای کودک دشوار است شناسایی و به شیوهای سادهتر آموزش داده شود.
کمبود توجه و ارتباط عاطفی با والدین
گاهی بیتوجهی والدین یا کمبود ارتباط عاطفی باعث میشود کودک برای جلب توجه، از همکاری و تمرکز خودداری کند. حضور مؤثر والدین، گوش دادن به کودک، و ایجاد فضایی امن برای بیان احساسات، نقش مهمی در بهبود تمرکز دارد.
تغذیه نامناسب و گرسنگی
رژیم غذایی کودک مستقیماً بر عملکرد مغزی او اثر میگذارد. مصرف زیاد قند، غذاهای فرآوریشده یا عدم دریافت ویتامینها و مواد معدنی ضروری میتواند باعث افت انرژی و تمرکز شود. همچنین، مطالعه یا انجام فعالیت ذهنی با شکم گرسنه، بازدهی کودک را بهشدت کاهش میدهد.
کمخوابی یا اختلالات خواب
خواب ناکافی یکی از مهمترین عوامل کاهش تمرکز در کودکان است. بسیاری از کودکان و نوجوانان کمتر از میزان توصیهشده میخوابند. خواب ناکافی میتواند منجر به تحریکپذیری، کندی ذهنی، کاهش دقت و حتی مشکلات رفتاری شود. کودکان ۶ تا ۱۲ ساله بهطور معمول به ۹ تا ۱۲ ساعت خواب شبانه نیاز دارند.
استرس و اضطراب
کودکان نیز مانند بزرگسالان تحتتأثیر فشارهای روحی قرار میگیرند. مشکلات در مدرسه، نگرانیهای خانوادگی یا توقعات بیشازحد میتواند باعث اضطراب شود که تمرکز را به شدت مختل میکند. در چنین شرایطی، حمایت روانی و فراهم کردن محیطی آرام و امن بسیار مهم است.
اختلالات توجه و بیشفعالی (ADHD)
اختلال نقص توجه/بیشفعالی یکی از شایعترین دلایل اختلال تمرکز در کودکان است. علائم آن شامل بیقراری، ناتوانی در اتمام کارها، پرحرفی، و حواسپرتی مزمن است. تشخیص بهموقع و استفاده از درمانهای رفتاری و دارویی میتواند در کنترل اختلال بیش فعالی بسیار مؤثر باشد.
ضعف در مهارتهای عملکرد اجرایی (Executive Functioning)
عملکرد اجرایی شامل توانایی برنامهریزی، سازماندهی، مدیریت زمان، و کنترل حافظه کاری است. برخی از کودکان، حتی با هوش بالا، در این حوزهها ضعف دارند که میتواند بر تمرکز آنها تأثیر بگذارد. آموزش مهارتهای شناختی و کمک به تقویت این تواناییها میتواند بسیار مفید باشد.
مشکلات جسمی یا بیماریهای پنهان
گاهی کاهش تمرکز ریشه در مشکلات جسمی مانند اختلالات بینایی، شنوایی، کمکاری تیروئید، یا حتی اثرات طولانیمدت بیماریهایی مثل کووید-۱۹ دارد. کودکی که نمیتواند احساس یا ناراحتی خود را بهدرستی بیان کند، ممکن است با بیقراری یا حواسپرتی واکنش نشان دهد. ارزیابی پزشکی دقیق در این موارد ضروری است.
تنشها و مشکلات خانوادگی
شرایط پرتنش در خانواده، مانند اختلافات والدین، از دست دادن یکی از عزیزان، یا جابهجاییهای مکرر، میتواند کودک را از نظر روانی تحت فشار قرار دهد و تمرکز او را کاهش دهد. حمایت عاطفی و مشاوره در این شرایط میتواند نقش مهمی در بهبود وضعیت کودک داشته باشد.
آیا تکنولوژی باعث تشدید مشکلات توجه میشود؟
در دنیای امروز، استفاده مداوم از فناوریهای دیجیتال به یکی از عوامل مهم در کاهش توانایی تمرکز تبدیل شده است. بسیاری از ما روزانه ساعتها را با گوشیهای هوشمند، لپتاپ یا سایر وسایل دیجیتال سپری میکنیم و بیوقفه توجهمان میان وظایف مختلف جابهجا میشود. آمارها نشان میدهند که دانشآموزان بخشی از زمان کلاس را صرف فعالیتهای غیرآموزشی میکنند و بزرگسالان نیز اغلب نمیتوانند بیش از چند دقیقه بدون حواسپرتی روی یک کار بمانند.
اگرچه نگرانی درباره حواسپرتی موضوع جدیدی نیست و حتی در نوشتههای فیلسوفان باستان نیز دیده میشود، اما در عصر دیجیتال، این پدیده شکل پیچیدهتر و گستردهتری یافته است. پژوهشهای متعددی در دهه گذشته به بررسی ارتباط بین استفاده از فناوری و کاهش مهارتهای توجه پرداختهاند و بسیاری از آنها این پیوند را تأیید کردهاند.
درمان عدم توجه و تمرکز در کودکان
1. تقسیم وظایف و مراحل آموزشی:
کودکان در مواجهه با وظایف سنگین یا مبهم دچار کاهش تمرکز میشوند. بهتر است فعالیتها به بخشهای سادهتر و مشخص تقسیم شوند. این کار باعث میشود ذهن کودک با هر مرحله بهخوبی درگیر شود و کمتر احساس سردرگمی کند.
2. یادگیری تعاملی و فعال:
فعالیتهایی مانند بحث گروهی، بازیهای آموزشی و تمرینهای عملی، فضای یادگیری را برای کودک جذابتر و مؤثرتر میکند. مشارکت فعال در یادگیری به ماندگاری اطلاعات و بهبود تمرکز کمک میکند.
3. استفاده از ابزارهای بصری و شنیداری:
نمودارها، ویدیوها، صداهای جذاب و اپلیکیشنهای آموزشی، میتوانند در جلب توجه کودکان بسیار مؤثر باشند. این ابزارها یادگیری را حسیتر کرده و از یکنواختی جلوگیری میکنند.
4. فعالیت بدنی در طول آموزش:
کودکان نیاز دارند در فواصل زمانی مشخص حرکت کنند. نوشتن روی تخته، انجام نقشها یا تغییر موقعیت در فضای یادگیری، ذهن آنها را فعال نگه میدارد و از خستگی ذهنی پیشگیری میکند.
5. تقویت کنجکاوی طبیعی کودک:
تشویق کودک به طرح سؤال و کشف پاسخها، تمرکز او را بهطور طبیعی افزایش میدهد. یادگیری مبتنی بر علاقهمندی، مشارکت ذهنی بیشتری ایجاد میکند.
6. ارائه دستورالعملهای ساده و واضح:
استفاده از راهنماییهای کوتاه و شفاف، چه بهصورت گفتاری، نوشتاری یا بصری، احتمال اجرای صحیح فعالیتها را بالا میبرد. این رویکرد از سردرگمی و حواسپرتی جلوگیری میکند.
7. ایجاد محیط امن و حمایتگر:
کودکان در فضایی که احساس امنیت روانی داشته باشند، راحتتر تمرکز میکنند. اطمینان از اینکه اشتباه کردن بخشی از فرآیند یادگیری است، اضطراب را کاهش داده و عملکرد را بهبود میبخشد.
8. جذاب کردن فعالیتهای یکنواخت:
فعالیتهای تکراری میتوانند کسلکننده باشند. استفاده از خلاقیت در ارائه وظایف – مانند ساختن اشکال با ابزارهای مختلف – موجب علاقهمندی و افزایش تمرکز میشود.
9. تمرینهای ذهنی برای تقویت توجه:
حل پازل، آشپزی با نظارت، یا تمرینهای تمرکز در طبیعت مانند توجه به جزئیات محیط، به تقویت مهارتهای توجه و مشاهده در کودک کمک میکنند.
10. تغذیه مناسب و خواب کافی:
گرسنگی و خستگی از عوامل مهم کاهش تمرکز هستند. مصرف خوراکیهای سالم پیش از فعالیتهای ذهنی و اختصاص زمان کافی برای استراحت و خواب شبانه، از الزامات بهبود عملکرد شناختی کودک محسوب میشوند.
11. تشویق تلاش به جای تمرکز صرف بر نتیجه:
تحسین فرآیند تلاش کودک، حتی در صورت نرسیدن به نتیجه کامل، انگیزه و اعتماد به نفس را افزایش میدهد و نقش مهمی در پرورش تمرکز دارد.
12. دریافت کمک حرفهای در زمان مناسب:
در صورتیکه علائم کاهش تمرکز شدید، مداوم و مقاوم در برابر روشهای خانگی باشند، مراجعه به بهترین مرکز مشاوره کودک و نوجوان در تهران پیشنهاد میشود. گاهی درمان حرفهای، شامل دارو یا رواندرمانی، لازم خواهد بود.
13. درمان دارویی اختلال توجه:
در برخی موارد شدید، پزشک ممکن است داروهای محرک مانند متیلفنیدات یا دگزامفتامین را تجویز کند که روی سیستم دوپامینی مغز اثر گذاشته و رفتارهای تکانشی را کاهش میدهد. مصرف این داروها باید کاملاً تحت نظر متخصص انجام شود.
14. آموزش مهارتهای اجتماعی:
کودکان دارای اختلال توجه معمولاً در روابط اجتماعی با چالش مواجهاند. آموزش مهارتهای ارتباطی، از طریق بازیهای نقشآفرینی و تمرین با همسالان، به بهبود اعتماد به نفس و ارتباط مؤثر آنها کمک میکند.
15. مدیریت هیجانات و خشم کودک:
کودکان باید بیاموزند احساسات منفی خود را بشناسند و کنترل کنند. آموزش تکنیکهای آرامسازی، مدیریت خشم و استرس، بخشی از برنامه درمانی مؤثر در کودکان دارای اختلال تمرکز است.
16. جلسات مشاوره خانوادگی:
آموزش خانوادهها درباره نحوه برخورد صحیح با کودک، یکی از مهمترین ارکان درمان است. جلسات مشاوره به والدین کمک میکند نقش حمایتی مؤثرتری ایفا کنند.
17. ورزش منظم و روزانه:
فعالیت بدنی با افزایش ترشح دوپامین و سایر ناقلهای عصبی مفید، تمرکز کودک را بالا میبرد. ورزش نهتنها راهی طبیعی و بیخطر برای تخلیه انرژی است، بلکه به بهبود خلقوخو و کاهش رفتارهای تکانشی نیز کمک میکند.
بیشتر بخوانید: آیا نوروفیدبک برای درمان اختلال یادگیری مؤثر است؟
سخن آخر
بهبود تمرکز و توجه کودکان فرآیندی تدریجی است که نیازمند صرف زمان، حوصله و همراهی مستمر والدین و متخصصان است. فراهمکردن محیطی امن، ساختارمند و مشوق رفتارهای مثبت، نقش مهمی در تقویت تمرکز ایفا میکند.
از آنجا که هر کودک ویژگیها و نیازهای خاص خود را دارد، لازم است راهکارهای تربیتی متناسب با شرایط فردی او تنظیم شود. کلینیک تخصصی مهرگلاب با بهرهگیری از تیمی مجرب و رویکردهای علمی، آماده ارائه خدمات تخصصی برای ارتقاء توانمندیهای شناختی کودکان است.