کودکان، همانند بزرگسالان، گاهی اوقات احساس استرس و اضطراب را تجربه میکنند. این احساسات، به ویژه در مواجهه با تغییرات یا موقعیتهای جدید، کاملاً طبیعی هستند. اما زمانی که اضطراب به صورت مداوم و شدید در زندگی کودک حضور داشته باشد و بر عملکرد او در مدرسه، خانه و روابط اجتماعیاش تأثیر بگذارد، به یک چالش جدی تبدیل میشود.
استرس و اضطراب درونی کودکان میتواند ریشه در عوامل مختلفی داشته باشد و به شکلهای گوناگونی خود را نشان دهد. در این مقاله، به بررسی دلایل، نشانهها و راههای مقابله با اضطراب در کودکان خواهیم پرداخت تا بتوانیم به کودکانمان کمک کنیم تا به طور سالم با این احساسات کنار بیایند و به رشد و شکوفایی خود ادامه دهند.
استرس و اضطراب در کودکان
همانطور که گفتیم استرس و اضطراب بخشی طبیعی از دوران کودکی است و میتواند به عنوان واکنشی به خطرات یا موقعیتهای ناآشنا مانند شروع مدرسه یا تغییر محل زندگی رخ دهد. در حالت عادی، این اضطرابها کوتاهمدت بوده و به کودک کمک میکنند تا مهارتهای حل مسئله خود را توسعه دهد.
با این حال، برخی از کودکان به اختلالات اضطرابی دچار میشوند که با واکنشهای عاطفی شدیدتر و اجتناب مداوم از موقعیتهای مختلف همراه است. این کودکان اغلب طغیانهای عاطفی، از جمله گریه یا عصبانیت، را تجربه میکنند و ممکن است با علائم جسمی مانند معده درد، سردرد، یا مشکلات خواب مواجه شوند.
اختلالات اضطرابی فراتر از نگرانیهای معمول هستند و میتوانند به اختلال در فعالیتهای روزمره و مشکلات تمرکز و خواب منجر شوند. تغییرات ناگهانی در خلق و خو، تحریکپذیری و عدم توانایی در تمرکز از نشانههای بارز این اختلال در کودکان است. شناخت این علائم میتواند به والدین کمک کند تا به موقع به کودکان خود در مدیریت اضطراب کمک کنند.
نشانه های استرس و اضطراب در کودکان
اگر کودکی در عبور از نگرانیهای طبیعی دوران کودکی ناتوان باشد، یا ترسها و نگرانیهای او به حدی باشد که زندگی روزمرهاش را در خانه، مدرسه یا هنگام بازی مختل کند، احتمال دارد که به اختلال اضطراب مبتلا باشد. از جمله انواع مختلف این اختلالات میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- تغییرات رفتاری:
- تحریکپذیری، گریه، وابستگی به والدین
- مشکل در خوابیدن، کابوس دیدن، شبادراری
- اجتناب از موقعیتهای اجتماعی یا فعالیتهای مورد علاقه
- کاهش تمرکز و مشکلات یادگیری
- تغییرات در اشتها (پرخوری یا کمخوری)
- عصبانیت سریع و پرخاشگری کودک
- علائم جسمانی:
- سردرد، دلدرد، دردهای عضلانی
- مشکلات گوارشی مانند اسهال یا یبوست
- تعریق بیش از حد
- تپش قلب
- تنگی نفس
دلایل ایجاد استرس و اضطراب در کودکان
تعیین علت دقیق اضطراب در کودکان به سادگی امکانپذیر نیست. ترس و نگرانی بخش طبیعی از فرآیند رشد هستند و در حالی که برخی از کودکان بهخوبی از عهده این احساسات برمیآیند، دیگران با چالشهای بیشتری مواجه میشوند. در این راستا، عوامل زیر میتوانند نقش مهمی در ایجاد اضطراب در کودکان داشته باشند:
رویدادهای استرسزا:
- مرگ یکی از نزدیکان
- جابهجایی به خانه یا مدرسه جدید، بهویژه در صورت تکرار مکرر این جابهجاییها
- مشکلات تأمین غذای کافی
- نداشتن مکانهای امن برای زندگی
- چالشهای تحصیلی مستمر
- درگیریهای خانوادگی، جدایی یا طلاق والدین
- قلدری، سوءاستفاده یا بیتوجهی به نیازهای کودک
- برخی بیماریهای جسمی مانند آلرژیها، مشکلات گوارشی و اختلالات خواب میتوانند باعث ایجاد اضطراب در کودک شوند.
مراحل طبیعی رشد:
- اضطراب جدایی: در سنین ۶ ماه تا ۳ سال، کودکان ممکن است در هنگام جدایی از والدین یا مراقبان خود دچار اضطراب جدایی شوند. این رفتار معمولاً در سنین ۲ تا ۳ سالگی کاهش مییابد.
- ترسهای خاص: کودکان ممکن است ترسهایی از قبیل حیوانات، حشرات، طوفان، ارتفاع، آب، خون و تاریکی را تجربه کنند. این ترسها معمولاً بهتدریج و بهطور طبیعی از بین میروند.
موقعیتهای خاص:
- رفتن به مدرسه جدید
- آماده شدن برای امتحانات و آزمونها
- احساس خجالت در موقعیتهای اجتماعی
شناسایی و درک دلایل مختلف اضطراب در کودکان میتواند به والدین و مراقبان کمک کند تا بهترین راهکارهای حمایتی را ارائه دهند و به بهبود وضعیت عاطفی و روانی آنها کمک کنند.
انواع اضطراب و اختلالات مرتبط در کودکان
اختلالات اضطرابی در کودکان میتوانند به شکلهای مختلفی بروز کنند. در زیر به تعدادی از این اختلالات و ویژگیهای آنها اشاره میشود:
- اختلال اضطراب جدایی: این اختلال با ترس شدید از جدایی از والدین یا مراقبان اصلی مشخص میشود.
- فوبیای خاص: ترس شدید و غیرمنطقی از اشیاء، حیوانات یا موقعیتهای خاص، مانند ترس از ارتفاع، تاریکی یا حشرات، از مشخصههای فوبیای خاص است.
- اختلال اضطراب اجتماعی: کودکان مبتلا به این اختلال از تعاملات اجتماعی و قضاوت دیگران میترسند. آنها ممکن است از صحبت کردن در جمع، شرکت در فعالیتهای گروهی و ایجاد روابط جدید اجتناب کنند.
- اختلال اضطراب فراگیر: این اختلال با نگرانی بیش از حد و مداوم در مورد طیف وسیعی از موضوعات مشخص میشود. کودکان مبتلا به این اختلال ممکن است نگران عملکرد خود در مدرسه، سلامت خانواده یا وقایع آینده باشند.
- اختلال هراس: حملات ناگهانی و شدید اضطراب که با علائمی مانند تپش قلب، تنگی نفس، سرگیجه و احساس بیحسی یا گزگز همراه است، از ویژگیهای اختلال هراس است.
- اختلال وسواس فکری- عملی (OCD): اختلال OCD با افکار مزاحم و تکرار شونده (وسواس) و رفتارهای تکراری (اجبار) برای کاهش اضطراب ناشی از این افکار مشخص میشود.
- اختلال استرس پس از سانحه (PTSD): این اختلال در کودکانی که شاهد یا قربانی رویدادهای تروماتیک مانند بلایای طبیعی، تصادفات یا خشونت بودهاند، ممکن است رخ دهد. علائم این اختلال شامل کابوسهای شبانه، فلشبک، اجتناب از یادآوری رویداد و تحریکپذیری است.
درمان اضطراب و استرس کودکان
درمان اضطراب و استرس در کودکان نیازمند توجه و مداخلات دقیق است. اولین گام در این فرآیند، صحبت با یک متخصص بهداشت روان یا پزشک خانواده درباره ارزیابی و تشخیص دقیق مشکل است. برای دریافت بهترین راهنمایی و درمان، مراجعه به بهترین مرکز مشاوره کودک و نوجوان میتواند گزینه مناسبی باشد.
اقداماتی که والدین میتوانند انجام دهند:
- گفتوگو با کودک: والدین باید با کودک خود درباره اضطراب و نگرانیهایش صحبت کنند. مهم است که به دقت گوش دهند تا احساسات کودک را درک کنند.
- تأیید احساسات: نباید نگرانیهای کودک را نادیده گرفت یا به آنها شک کرد. به او اطمینان دهید که صحبت درباره مشکلاتش خوب است و احساساتش معتبر است.
- توضیح مفهوم اضطراب: اگر کودک به سن کافی رسیده است، میتوان اضطراب را به عنوان یک واکنش طبیعی به استرس معرفی کرد. توصیف اضطراب به عنوان یک موج که ایجاد میشود و سپس از بین میرود، میتواند مفید باشد.
- کمک به یافتن راهحل: پس از شناخت نگرانیها، والدین باید به کودک کمک کنند تا راهحلهایی برای مقابله با آنها پیدا کند.
- ایجاد حس امنیت: به کودکان احساس امنیت و محبت را منتقل کنید. برنامهریزی برای فعالیتهای منظم مانند خواب یکسان یا صرف وعدههای غذایی مشترک میتواند به ایجاد روتینهای مثبت کمک کند.
- آموزش مهارتهای مقابلهای: به کودکان آموزش دهید که چگونه با استرس مقابله کنند. روشهایی مانند تنفس عمیق و مدیتیشن میتواند به آنها کمک کند تا احساس آرامش بیشتری داشته باشند.
- تشویق به فعالیتهای مثبت: زمانی را برای فعالیتهای تفریحی مانند بازی، نقاشی، یا گذراندن وقت در طبیعت اختصاص دهید. این فعالیتها به کودکان کمک میکند احساسات مثبت را تجربه کنند و استرس را کاهش دهند.
- ایجاد محیطی آرام: با ایجاد محیطی آرام و بدون تنش، میتوانید به بهبود سلامت روان کودک کمک کنید. از عواملی که باعث استرس میشوند دوری کنید و حس عشق و پذیرش را با رفتارهای خود به کودک منتقل کنید.
مراجعه به روانشناس کودک
اگر اضطراب فرزندتان شدید، مداوم و بر زندگی روزمره او تأثیر گذاشته است، مشاوره با یک روانشناس کودک ضروریست. توجه به نشانههای عاطفی و رفتاری کودک و همراهی با او در این مسیر از اهمیت ویژهای برخوردار است. مداخلات روان درمانی به کودکان فضایی امن برای بیان نگرانیهایشان فراهم میکند و به والدین در شناسایی و پردازش افکار و احساسات اضطرابی فرزندشان یاری میدهد.
کلینیک روانشناسی مهرگلاب با تیم متخصص خود، آماده است تا به کودکان و نوجوانان در غلبه بر اضطراب کمک کند. درمانگران ما با استفاده از روشهای درمانی اثباتشده، به کودک شما آموزش میدهند تا با افکار و احساسات اضطرابآور خود روبرو شود و مهارتهای لازم برای مدیریت استرس را کسب کند.