اختلال اضطراب جدایی، یکی از ناهنجاریهای روانی است که با احساس ترس و نگرانی عمیق در زمان جدایی از والدین یا مراقبان اصلی همراه است. این نوع اضطراب، که در سنین کودکی به وضوح خود را نشان میدهد، ممکن است در صورت عدم مدیریت صحیح، به مشکلات جدیتری در مراحل بعدی زندگی فرد منجر شود. والدینی که با چالش جدایی کودک از خود مواجه هستند، ممکن است تحت فشار و استرس قرار بگیرند، به ویژه اگر شغل یا شرایط زندگی آنها نیاز به جدایی مکرر از کودک داشته باشد. در این مقاله با کلینیک روانشناسی مهر گلاب، به بررسی این اختلال و روشهای مؤثر درمان آن خواهیم پرداخت.
اضطراب جدایی چیست؟
اضطراب جدایی کودکان از والدین، یکی از مراحل طبیعی رشد است که به طور معمول در کودکان ۱۸ ماهه تا ۳ ساله بروز میکند و در این دوران، بچهها ممکن است به شدت به والدین خود وابسته شوند. اما وقتی این اضطراب به سطحی فراتر از حد طبیعی برسد و کودک به مدت حداقل چهار هفته احساس ترس و نگرانی مداوم درباره جدایی از خانواده داشته باشد، ممکن است اختلال اضطراب جدایی (SAD) تشخیص داده شود.
کودکان مبتلا به این اختلال ممکن است از حضور در مدرسه یا سایر فعالیتهای اجتماعی خودداری کنند و در برخی موارد، این نگرانیها به بزرگسالی نیز منتقل میشوند. در بزرگسالان، این نوع اضطراب معمولاً بر روی روابط عاطفی یا فرزندان متمرکز میشود و میتواند به اختلال در عملکرد روزمره منجر شود. با توجه به اینکه اضطراب جدایی در کودکان معمولاً یک مرحله گذرا است، شناخت علائم و مشاوره با متخصصین روانشناسی میتواند به مدیریت و درمان این مشکل کمک کند. اگر به نظر میرسد که فرزند شما یا یکی از نزدیکانتان به این اختلال مبتلاست، بهتر است با یک مشاور یا روانپزشک تماس بگیرید تا راهکارهای مناسب درمانی را بررسی کنید.
اضطراب جدایی در نوزادان
اضطراب جدایی در نوزادان بهطور معمول بین ۶ تا ۷ ماهگی آغاز میشود و میتواند تا حدود ۳ سالگی ادامه یابد. در این دوره، کودک درک میکند که افراد و اشیاء حتی زمانی که از دید او پنهان میشوند، همچنان وجود دارند. اما توانایی درک مفهوم زمان هنوز برای او کامل نشده است. به همین دلیل، دور شدن از والدین یا مراقبان اصلی میتواند باعث ترس و اضطراب شدید در نوزاد شود. تظاهرات این اضطراب میتواند به صورت گریههای شدید، چسبیدن به والدین و مقاومت در برابر جدایی باشد. این احساسات نشاندهندهی ایجاد پیوند عاطفی قوی بین کودک و والدین است و کاملاً طبیعی است. با رشد کودک و افزایش درک او از جهان اطراف، اضطراب جدایی بهتدریج کاهش مییابد.
اضطراب جدایی در کودکان پیش دبستانی و دبستانی
کودکان در سنین ۳ تا ۶ سالگی معمولاً نسبت به جدایی از خانواده حساستر میشوند، که این امر به دلیل افزایش آگاهی آنها از دنیای اطراف و همچنین وابستگی عاطفی عمیقتر به اعضای خانواده است. در این دوره، کودکان ممکن است از رفتن به مدرسه خودداری کنند یا در مواجهه با موقعیتهای جدید دچار اضطراب شوند.
والدین نقش بسیار مهمی در مدیریت و کاهش اضطراب جدایی فرزندان خود ایفا میکنند. با ایجاد یک محیط امن و حمایتگر، ارائه توضیحات ساده و قابل فهم، و حفظ روتینهای ثابت، میتوان به کودکان کمک کرد تا بر این ترس غلبه کنند و به تدریج استقلال بیشتری پیدا کنند.
اضطراب جدایی در بزرگسالان
اگرچه اضطراب جدایی معمولاً با دوران کودکی مرتبط است، اما بزرگسالان نیز ممکن است از این اختلال رنج ببرند. این اضطراب به شکل نگرانی شدید درباره ایمنی عزیزان، ترس از تنهایی، یا وحشت از جداییهای طولانیمدت بروز میکند. وابستگی بیش از حد به شریک عاطفی یا خانواده و اضطراب شدید در هنگام جدایی از علائم بارز این اختلال در بزرگسالان است. خوشبختانه، درمانهایی مانند رواندرمانی و دارو درمانی میتوانند به افراد مبتلا به اضطراب جدایی کمک کنند تا زندگی عادی و مستقلی داشته باشند.
علائم اضطراب جدایی در کودکان
اضطراب جدایی به طور کلی با نشانههای متنوعی همراه است که هر کودک ممکن است به شیوهای متفاوت آنها را تجربه کند. برخی از شایعترین علائم شامل:
- امتناع از تنها خوابیدن
- کابوسهای شبانه با موضوع جدایی
- نگرانی شدید هنگام جدایی از خانواده
- نگرانی مفرط درباره امنیت اعضای خانواده
- دردهای جسمی مانند سردرد یا معدهدرد
کودکان مبتلا به SAD ممکن است بهطور مکرر از رفتن به مدرسه امتناع کنند، از تنهایی بترسند، و حتی نسبت به والدین یا مراقبان خود وابستگی عاطفی بالایی نشان دهند. همچنین، در صورت جدایی، ممکن است رفتارهایی نظیر خشم و پرخاشگری از خود نشان دهند. در این حالت، مهم است که والدین و مربیان به این علائم توجه کرده و در صورت لزوم به مشاوره با یک متخصص روانشناسی اقدام کنند.
چرا کودکان دچار اضطراب جدایی می شوند؟
علت دقیق اضطراب جدایی هنوز به طور کامل شناخته نشده است، اما محققان معتقدند که ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی در بروز آن نقش دارند.
عوامل بیولوژیکی
تحقیقات نشان میدهد که عوامل ژنتیکی میتوانند نقش بسزایی در بروز اضطراب جدایی داشته باشند. کودکانی که دارای تاریخچه خانوادگی اختلالات اضطرابی هستند، بیشتر مستعد ابتلا به این اختلال میباشند. عدم تعادل در مواد شیمیایی مغز، بهویژه نوراپینفرین و سروتونین، نیز میتواند بر وضعیت عاطفی و روانی کودک تأثیر بگذارد.
عوامل محیطی
تجربیات منفی یا تروماتیک در دوران کودکی، مانند جدایی طولانیمدت از والدین، طلاق والدین، یا تغییرات بزرگ در زندگی، از جمله عوامل محیطی هستند که میتوانند به بروز این اختلال کمک کنند. محیطهای پراسترس، تغییرات در مدرسه، یا نقل مکان به مناطق جدید نیز میتوانند به احساس ناامنی و اضطراب و استرس در کودکان دامن بزنند.
تعاملات وابستگی
نحوه تعامل کودک با والدین و مراقبانش نیز یکی از عوامل کلیدی در بروز اضطراب جدایی است. کودکانی که وابستگی ایمن به والدین خود ندارند و تجربه پیوستگی نامناسبی را دارند، احتمالاً بیشتر به اضطراب جدایی دچار میشوند. روابط مثبت و ایمن بین کودک و والدین میتواند به کاهش این اضطراب کمک کند.
اضطراب جدایی چه مدت طول می کشد؟
مدتزمان اضطراب جدایی در کودکان به عوامل مختلفی از جمله سن، شخصیت کودک و واکنشهای اطرافیان بستگی دارد. در برخی موارد، این اضطراب ممکن است از دوران کودکی تا سالهای دبستان ادامه یابد. بااینحال، پایداری و شدت این اضطراب در سنین بالاتر میتواند نشانهای از اختلالات اضطرابی عمیقتر باشد. عوامل دیگری همچون تجربه رویدادهای استرسزا، تغییرات محیطی یا وجود مشکلات اجتماعی نیز میتوانند در تشدید و تداوم اضطراب جدایی نقش داشته باشند. تشخیص دقیق و مداخله به موقع توسط متخصصان کودک و نوجوان میتواند به کاهش این اضطراب و بهبود کیفیت زندگی کودک کمک کند.
درمان اضطراب جدایی در کودکان
تشخیص اضطراب جدایی باید توسط بهترین روانشناس کودک انجام شود. این متخصص با انجام یک ارزیابی دقیق از وضعیت روانی کودک، میتواند علائم و نشانههای SAD را شناسایی کند. برای اینکه کودک به عنوان مبتلا به SAD تشخیص داده شود، نگرانیها و ترسهای او از جدایی باید حداقل به مدت چهار هفته ادامه داشته باشد. تشخیص دقیق و به موقع میتواند گام اول مهمی در درمان باشد.
رویکردهای درمانی
درمان اختلال اضطراب جدایی به ویژگیهای کودک، سن او و شدت علائم بستگی دارد. به طور کلی، درمانها شامل موارد زیر هستند:
- درمان شناختی-رفتاری (CBT): این نوع درمان به کودک کمک میکند تا افکار و رفتارهای غیرمؤثر خود را شناسایی کرده و آنها را تغییر دهد. هدف CBT این است که کودک بتواند به تدریج با موقعیتهایی که باعث اضطراب میشوند، مواجه شود و تکنیکهای مدیریت اضطراب را یاد بگیرد.
- دارو درمانی: در موارد شدید، پزشک ممکن است داروهای ضد اضطراب یا مهارکنندههای بازجذب سروتونین انتخابی (SSRIs) را تجویز کند. این داروها میتوانند به کاهش شدت علائم اضطراب کمک کنند و در کنار درمانهای روانشناختی اثرگذارتر باشند.
- مداخلات آموزشی: برنامههای آموزشی خاص در مدارس میتوانند به کودکانی که از این اختلال رنج میبرند، کمک کنند تا با محیط تحصیلی خود سازگار شوند و اضطراب خود را مدیریت کنند.
چگونه می توانم به فرزندم برای کنترل اضطراب جدایی کمک کنم ؟
اضطراب جدایی در کودکان میتواند چالشبرانگیز باشد، اما والدین نقشی کلیدی در مدیریت و درمان آن دارند. اگر با این مسئله مواجه هستید و میپرسید با اضطراب جدایی کودکان چه کنیم، اقدامات زیر میتواند به شما کمک کند:
- پیگیری درمان و جلسات پزشکی: همه قرارهای ملاقات با پزشک یا متخصص سلامت روان کودک خود را بهطور منظم دنبال کنید. تشخیص اضطراب جدایی کودکان نیاز به پیگیری و ارزیابی دقیق دارد.
- حمایت و اطمینان خاطر به کودک: حمایت عاطفی و ایجاد اطمینان در کودک بسیار مهم است. به او نشان دهید که در کنار او هستید و استقلال مناسب سن را تشویق کنید.
- شناسایی موقعیتهای استرسزا: شناختن موقعیتهایی که کودک را مضطرب میکند به شما کمک میکند تا از قبل برنامهریزی کنید و کودک را برای موفقیت آماده سازید.
- همکاری با مدرسه و کادر درمانی: در مورد اضطراب جدایی کودک به معلمان و دیگران اطلاع دهید تا محیطی حمایتی برای او فراهم شود. یک برنامه درمانی جامع با همکاری مدرسه و پزشک تدوین کنید.
- زمانبندی مناسب: زمانی که کودک شما بین 8 ماه تا 1 سال است، زمانی حساس برای شروع مهدکودک است. سعی کنید در این زمان مراقبت از کودک را به افراد ناآشنا نسپارید. از ترک کودک در زمانهایی که خسته، گرسنه یا بیقرار است نیز اجتناب کنید. به جای آن، زمانهای مناسب برای ترک کودک را پس از غذا و استراحت انتخاب کنید.
- تمرین تدریجی جدایی: به تدریج کودک را با افراد و محیطهای جدید آشنا کنید. با دعوت از مراقب کودک یا حتی رفتن به مهدکودک همراه او، کودک را به تدریج با جدایی از شما آشنا کنید.
- آرام و ثابت بودن: هنگام خداحافظی با کودک، یک روال خروج مطمئن و ثابت داشته باشید. اطمینان دهید که به او بازمیگردید و زمان بازگشت را با عباراتی که کودک میفهمد توضیح دهید.
- وفای به عهد: یکی از مهمترین راهحلهای اضطراب جدایی در کودکان این است که وعده خود را نگه دارید و دقیقا در زمانی که قول دادهاید بازگردید. این موضوع اعتماد کودک به شما را تقویت میکند.
- حواسپرتی و فعالیتهای جذاب: اگر از کودکی مراقبت میکنید که اضطراب جدایی دارد، با بازیها یا فعالیتهای جذاب حواس او را پرت کنید. تمرکز کودک را به چیزهای سرگرمکننده و جالب معطوف کنید.
جمع بندی و معرفی کلینیک درمان اضطراب جدایی در کودکان
اختلال اضطراب جدایی یکی از رایجترین چالشهای روانی در کودکان است که با نگرانی شدید از دوری از والدین یا محیطهای امن شناخته میشود. این اختلال میتواند بر رشد عاطفی و اجتماعی کودک تأثیر منفی بگذارد و در صورت عدم درمان به موقع، به مشکلات پایدار در بزرگسالی منجر شود. درمان اضطراب جدایی اغلب شامل روشهای رواندرمانی شناختی-رفتاری و در برخی موارد دارودرمانی است. با تشخیص زودهنگام و مراجعه به متخصصان روانشناسی، میتوان این مشکل را مدیریت و از پیامدهای جدی آن جلوگیری کرد.
کلینیک روانشناسی مهرگلاب با تیمی مجرب از روانشناسان و متخصصان کودک و نوجوان، خدمات جامع درمانی برای کودکان مبتلا به اختلالات اضطرابی از جمله اضطراب جدایی ارائه میدهد. این کلینیک با بهرهگیری از جدیدترین روشهای درمانی و محیطی مناسب برای کودکان، به والدین کمک میکند تا اضطراب جدایی فرزندان خود را به شکلی مؤثر و علمی کنترل کنند و مسیر رشد سالمتر و با آرامش بیشتری را برای کودکان خود فراهم سازند.