چگونه مهارت دوست‌یابی را به کودکان آموزش دهیم؟

دوست‌یابی در کودکان چیزی فراتر از پیدا کردن یک همبازی است؛ این مهارتی‌ست که به آن‌ها کمک می‌کند ارتباط برقرار کنند، احساساتشان را بشناسند و در کنار دیگران رشد کنند. اما واقعیت این است که همه بچه‌ها به‌راحتی این مسیر را پیدا نمی‌کنند. 

با تغییراتی که در چند سال اخیر در زندگی اجتماعی کودکان رخ داده، خیلی از والدین نگرانند که فرزندشان در ایجاد ارتباط با هم‌سالان دچار مشکل شود. در این مطلب می‌خواهیم ببینیم چطور می‌توانیم قدم‌به‌قدم به کودکان کمک کنیم تا راه دوست شدن را یاد بگیرند.

چرا یادگیری مهارت‌های اجتماعی برای کودکان اهمیت دارد؟

یادگیری مهارت‌های اجتماعی و دوست‌یابی، نقش مهمی در رشد عاطفی و روانی کودکان دارد. کودک از طریق دوستی با همسالان، مفاهیمی مثل همدلی، همکاری، صبر و احترام را تجربه می‌کند. این روابط به او کمک می‌کنند تا احساس تعلق، عزت نفس و اعتماد به نفس بیشتری پیدا کند و در کنار دیگران، خودش را بهتر بشناسد و بیان کند. دوستی‌های سالم می‌توانند حتی عاملی محافظ در برابر مشکلاتی مانند زورگویی باشند و مهارت‌های مهمی مثل حل مسئله و کنار آمدن با دیگران را به کودک یاد بدهند.

همه کودکان لزوماً به دنبال جمع‌های بزرگ دوستانه نیستند؛ برخی با یک یا دو دوست صمیمی احساس امنیت و رضایت دارند. مهم این است که والدین با همراهی، شرایطی ایجاد کنند تا فرزندشان بتواند روابط سالم و واقعی را تجربه کند. شناخت دوستان کودک، گفت‌وگو درباره روابطش و احترام به سبک اجتماعی او، به کودک کمک می‌کند تا با آرامش بیشتری مهارت‌های اجتماعی‌اش را رشد دهد.

چرا برخی کودکان در دوست‌یابی با مشکل روبه‌رو می‌شوند؟

گاهی دلایلی ساده اما مهم باعث می‌شود که کودک در برقراری دوستی با دیگران به سختی پیش برود. در ادامه به چند مورد رایج اشاره می‌کنیم:

 🔻 کم‌رویی: بعضی بچه‌ها ذاتاً خجالتی‌اند و شروع گفتگو یا نزدیک شدن به دیگران برایشان راحت نیست.

 🔻 یاد نگرفتن مهارت‌های اجتماعی: اگر کودک فرصت تمرین همدلی، گفت‌وگو یا کار گروهی را نداشته باشد، طبیعی است که در پیدا کردن دوست دچار مشکل شود.

 🔻 اضطراب اجتماعی: بعضی کودکان در موقعیت‌های اجتماعی احساس ناراحتی یا ترس دارند و همین باعث می‌شود نتوانند راحت با دیگران ارتباط بگیرند.

 🔻 علایق متفاوت: کودکانی که سرگرمی‌ها یا علاقه‌مندی‌های خاصی دارند، ممکن است سخت‌تر با دیگران نقطه مشترک پیدا کنند.

 🔻 تجربه طرد یا زورگویی: اگر کودک در گذشته از طرف دیگران طرد شده یا مورد زورگویی قرار گرفته باشد، ممکن است از دوستی‌های جدید بترسد.

 🔻 تفاوت‌های رشدی یا شرایط خاص مثل اوتیسم: برخی کودکان ممکن است در فهم احساسات دیگران یا ارتباط گرفتن دچار چالش باشند.

 🔻 تغییر محیط زندگی: جابه‌جایی، مهاجرت یا تغییر مدرسه می‌تواند دوستان قبلی کودک را از او جدا کند و پیدا کردن دوستان جدید را سخت‌تر کند.

 🔻 عزت‌نفس پایین: کودکانی که احساس خوبی نسبت به خودشان ندارند، معمولاً از جمع دور می‌مانند و برای دوستی پیش‌قدم نمی‌شوند.

توجه به نیازهای کودکان خجالتی و درون‌گرا

برخی کودکان به طور ذاتی خجالتی یا درون‌گرا هستند و نیاز دارند به تدریج و در محیط‌های کم‌فشار، فرصت برقراری ارتباط پیدا کنند. تنظیم قرارهای بازی در محیط‌های آشنا، حضور در کلاس‌های گروهی با ساختار مشخص و همراه داشتن یک دوست آشنا می‌تواند اضطراب آن‌ها را کاهش دهد. همچنین مهم است که والدین انتظارات واقع‌گرایانه داشته باشند و بدانند کودکان به یکی دو دوست نزدیک نیاز دارند، نه محبوب‌ترین فرد کلاس بودن.

بیشتر بخوانید: چه زمانی به روانشناس کودک مراجعه کنیم؟

نقش والدین در پرورش مهارت دوست‌یابی کودک

نقش والدین در کمک به کودک برای پیدا کردن دوستان خوب بسیار مهم است و بهتر است این مهارت‌ها از سنین پایین، حتی قبل از مدرسه، شروع شود. والدین اول باید خودشان روش‌های دوست‌یابی را یاد بگیرند و سپس به آرامی و با حمایت، کودک را در مسیر ایجاد دوستی‌های سالم هدایت کنند. نکته مهم این است که والدین نباید خودشان برای کودک دوست انتخاب کنند، بلکه باید فضایی فراهم کنند که کودک بتواند به‌تنهایی روابط خوب بسازد.

اگر کودک شما خجالتی است، دعوت از دوستان به خانه می‌تواند به او برای شروع تعامل کمک کند. بازی‌های گروهی راه خوبی برای یاد دادن مفاهیمی مثل برد و باخت هستند. در صورتی که کودک در مدرسه دوستی ندارد، گفت‌وگو با معلم و ایجاد فرصت‌های مشارکت می‌تواند مؤثر باشد. همچنین رابطه صمیمی و بدون تنش با والدین، پایه‌ای مهم برای رشد اعتماد به نفس و مهارت‌های اجتماعی کودک است.

۱۰ مهارت دوست یابی که هر کودک باید بلد باشد

یافتن گروه دوستان مناسب

یکی از مهم‌ترین مهارت‌های اجتماعی، توانایی شناسایی افرادی است که می‌توانند دوستان واقعی باشند. کودکان باید بتوانند کسانی را پیدا کنند که آن‌ها را همان‌گونه که هستند بپذیرند، حس برابری داشته باشند و علایق مشترکی داشته باشند. فشار آوردن برای ورود به گروه‌های «محبوب» ممکن است نتیجه معکوس داشته باشد؛ بهتر است کودکان به دنبال دوستان واقعی و همفکر باشند، حتی اگر تعدادشان کم باشد.

قدرت لبخند و ارتباط غیرکلامی

ارتباط غیرکلامی مانند لبخند زدن، تماس چشمی و زبان بدن مثبت تاثیر زیادی در جذب دیگران دارد. بسیاری از کودکان که فکر می‌کنند دیگران بدجنس هستند، نمی‌دانند خودشان چگونه دیده می‌شوند. آموزش لبخند و رفتار مثبت باعث می‌شود دیگران راحت‌تر به آن‌ها نزدیک شوند.

پرسیدن سوال برای شروع گفتگو

شروع صحبت با پرسیدن سوالات ساده درباره علایق یا فعالیت‌های دیگران، یک راه موثر برای ایجاد ارتباط است. کودکان می‌توانند سوالاتی مثل «چه ورزشی دوست داری؟» یا «بعد از مدرسه چکار می‌کنی؟» را یاد بگیرند و در محیط خانه تمرین کنند تا مهارت‌شان افزایش یابد.

دعوت به بازی یا پیوستن به گروه

برای شکل‌گیری دوستی، یکی از طرفین باید ابتکار عمل را به دست بگیرد. کودک باید یاد بگیرد چگونه با جمله‌های ساده مثل «می‌خوای با هم بازی کنیم؟» یا «می‌تونم به گروه شما ملحق بشم؟» تعامل برقرار کند. همچنین باید زمان مناسب برای پیوستن به بازی‌ها را تشخیص دهد.

به اشتراک گذاشتن و سخاوتمندی

به اشتراک گذاشتن وسایل و احساسات، پایه دوستی‌های پایدار است. کودکان باید یاد بگیرند که وسایلشان را به دیگران بدهند و در عین حال، درباره خود بدون اغراق و لاف زدن صحبت کنند. افراط در خودنمایی می‌تواند باعث دوری دیگران شود.

خوشحال شدن از موفقیت دوستان

یکی از نشانه‌های دوستی سالم، توانایی خوشحالی از موفقیت‌های دیگران است. آموزش این که به جای حسادت، به دوستان تبریک بگویند و موفقیت‌های آن‌ها را جشن بگیرند، به تقویت رابطه کمک می‌کند.

مدیریت احساسات منفی

ناتوانی در کنترل خشم و ناراحتی از دلایل اصلی طرد اجتماعی است. کودکانی که سریع عصبانی می‌شوند یا واکنش‌های شدید نشان می‌دهند، معمولا برای دیگران سخت‌پسند به نظر می‌رسند. آموزش راه‌های کنترل احساسات، مهارتی حیاتی است.

حل تعارض به صورت مستقل

کودک باید یاد بگیرد مسائل و اختلافات اجتماعی را بدون دخالت همیشگی بزرگ‌ترها حل کند. موضوعاتی مانند تمسخر، حذف شدن از جمع یا فشار همسالان باید با مهارت‌هایی مانند گفت‌وگو و مذاکره مدیریت شوند.

پرورش همدلی

همدلی یعنی توانایی درک و فهم احساسات دیگران، مهارتی که حتی بزرگسالان نیز در آن چالش دارند. آموزش خودآگاهی و تنظیم احساسات، کمک می‌کند کودکان دیدگاه دیگران را بهتر بفهمند و رفتار دوستانه‌تری داشته باشند.

تمرین مهربانی در رفتارهای روزمره

بسیاری از کودکان نیازمند آموزش مهربانی هستند. رفتارهایی مانند تعریف کردن، انجام کارهای کوچک محبت‌آمیز یا هدیه دادن، مهربانی را در آن‌ها تقویت می‌کند و روابط اجتماعی‌شان را بهبود می‌بخشد.

بیشتر بخوانید: بهترین مرکز مشاوره کودک و نوجوان در تهران

روش‌های عملی آموزش دوست‌یابی به کودکان

قصه‌گویی درباره دوستی: خواندن داستان‌هایی درباره دوستی به کودکان کمک می‌کند مفاهیم پیچیده اجتماعی را بهتر بفهمند. هنگام خواندن، با کودک درباره رفتارهای دوستانه صحبت کنید و از او بخواهید نقش شخصیت‌ها را بازی کند.

تماشای انیمیشن‌های مرتبط با دوستی: انیمیشن‌هایی با موضوعات دوستی و تعاملات اجتماعی می‌توانند جذابیت بالایی برای کودکان داشته باشند. پس از تماشا، با کودک درباره تصمیم‌ها و رفتار شخصیت‌ها صحبت کنید تا تحلیل و تفکر او تقویت شود.

نمایش بازی و تمرین نقش‌ها: با اجرای نمایش‌های کوتاه، کودک را در موقعیت‌های مختلف دوستی قرار دهید. این کار به او کمک می‌کند رفتارهای مثبت مثل همدلی، احترام و بخشش را یاد بگیرد و درک کند که رفتارهای نادرست چه تاثیری دارند.

تقویت مهارت کار تیمی: بازی‌های گروهی که نیازمند همکاری و مشارکت هستند، به کودکان کمک می‌کنند روحیه تیمی و ارتباط موثر با دیگران را تجربه کنند و به شکل‌گیری دوستی‌های پایدار کمک کنند.

ایجاد فرصت بازی با همسالان: فرصت‌های متعددی برای بازی با کودکان هم‌سن و هم‌علایق فراهم کنید. این کار باعث می‌شود کودک مهارت‌های اجتماعی خود را در محیطی امن و با حمایت شما تمرین کند.

جمع بندی مهارت دوست‌یابی در کودکان

یاد دادن مهارت دوست‌یابی به کودکان خیلی مهمه چون بهشون کمک می‌کنه بهتر با دیگران ارتباط برقرار کنن و دوستای خوب و واقعی پیدا کنن. با یاد دادن مهارت‌هایی مثل گوش دادن، همدلی و حل اختلاف، بچه‌ها می‌تونن توی روابطشون موفق‌تر باشن. اگر دوست داری راهنمایی تخصصی‌تر و کمک بیشتر داشته باشی، کلینیک مهرگلاب با تیم حرفه‌ای و دلسوزش آماده‌ست همراهت باشه تا فرزندت تو مسیر دوستیابی و ارتباطات اجتماعی بهترین حمایت رو داشته باشه.