وسواس فکری عملی; علائم و دلایل اختلال OCD

اختلال وسواس فکری عملی یا همان OCD، یک چالش سلامت روان است که با چرخه مداوم افکار ناخواسته و رفتارهای تکراری شناخته می‌شود؛ اما برای درک دقیق‌تر اینکه OCD چیست، باید به تداخل شدید این افکار با کیفیت زندگی اشاره کرد. در پاسخ به سوال OCD چیست علائم آن به دو دسته کلی تقسیم می‌شوند: وسواس‌های فکری که منجر به اضطراب می‌شوند و اجبارهای عملی که فرد برای رهایی موقت از آن تنش انجام می‌دهد. نادیده گرفتن این نشانه‌ها می‌تواند خطرات وسواس فکری را افزایش داده و منجر به انزوای اجتماعی، فرسودگی روانی و اختلال در عملکردهای ساده روزمره شود، بنابراین شناخت دقیق این بیماری و اقدام برای درمان‌های تخصصی مانند روان‌درمانی یا دارودرمانی، تنها راه موثر برای مدیریت این چرخه فرساینده است.

اختلال وسواسی جبری یا OCD چیست؟

اختلال وسواسی جبری یا OCD شامل گروهی از اختلالات هستند که مشخصه بارز آنها وجود افکار مزاحم راجعه و یا اعمال ذهنی یا رفتارهای تکراری است. این افکار و رفتارها معمولاً باعث اضطراب شدید در فرد شده و عملکرد روزانه او را مختل می‌کنند. به عنوان مثال، فرد مبتلا به OCD ممکن است به طور مکرر دستان خود را بشوید، اجسام را مرتب کند یا از آلوده شدن به میکروب‌ها وحشت داشته باشد. افراد مبتلا به OCD اغلب آگاه هستند که افکار و رفتارهایشان غیرمنطقی است، اما نمی‌توانند آن‌ها را کنترل کنند. این وضعیت می‌تواند تعاملات اجتماعی و وظایف روزمره را به شدت مختل کند.

این اختلال شامل زیر گروه‌های زیر می‌باشد:

1. اختلال وسواسی جبری
2. اختلال بدریخت انگاری بدن
3. اختلال انباشت گری
4. اختلال کندن مو یا تریکو تیلومانیا
5. اختلال کندن پوست یا خراشیدن پوست

در این مقاله به اختلال وسواسی جبری می پردازیم و سایر موارد را جداگانه مورد بحث قرار می دهیم.

علائم اختلال وسواسی جبری (OCD)

همانطور که گفتیم اختلال وسواسی جبری با گروهی از علائم ظاهر میشود که شامل افکار مزاحم، آداب وسواسی، اشتغالات ذهنی و  وسواس‌های عملی جبری هستند.

این وسواس‌های عملی یا فکری راجعه ناراحتی زیادی برای فرد ایجاد می‌کنند سبب اتلاف وقت می‌شوند، زندگی معمول و روزمره را مختل می‌کنند، کارکرد شغلی و فعالیت‌های معمول اجتماعی و روابط فرد را تاثیر قرار می‌دهند یک فرد ممکن است فقط دچار وسواس فکری یا فقط وسواس عملی و یا مبتلا هر دو با هم باشد.

الگوهای معمول وسواس‌های فکری در این بیماری شامل موارد زیر هستند:

1. آلودگی / پاکی:

وسواسِ آلودگی شایع‌ترین الگو است و به دنبال آن شستشو و اجتناب اجباری از شیئی که فرد گمان می‌کند آلوده است. اگر موارد غیر قابل اجتناب باشند مثل (مدفوع، ادرار، گرد و خاک و میکروب) فرد دچار ترس از این موارد می شود.

فرد به صورت افراطی دستهایش رو می‌شوید و می‌سابد و میخراشد و از ترس میکروب از خانه بیرون نمیآید. این افراد اصطراب زیادی رو تجربه می کنند.

2. شک و ترید زیاد و بیمارگونه/وارسی چند باره

یکی دیگر از الگوهای شایع وسواس، شک و تردیدهای زیاد می‌باشد که به دنبال آن وسواس عملی به صورت وارسی کردن رخ می‌دهد. مثلاً فرد می‌ترسد که مبادا اجاق گاز را خاموش نکرده باشد یا درب را قفل نکرده باشد. وارسی به این شکل است که فرد چند بار به خانه برمی‌گردد تا مثلاً ببیند اجاق گاز را خاموش کرده، درب را قفل کرده یا نه. این افراد همیشه به خاطر فراموش کردن یا انجام دادن چیزی احساس گناه می‌کنند.

3. افکار مزاحم / ممنوعه

یک الگوی دیگر است که در آن یک سری افکار وسواسی مزاحم بدون هیچگونه وسواس عملی وجود دارد. معمولاً افکار تکراری درباره نوعی عمل جنسی یا پرخاشگرانه است که خود فرد آن افکار را شنیع و شرم آور می‌داند.

4. تقارن / نظم:

یک الگوی شایع دیگر است که در آن لزوم رعایت تقارن یا دقت بیش از حد در انجام امور دیده می شود. می‌تواند باعث وسواس کندی شود و برای انجام هر کاری ساعت‌ها وقت لازم باشد. مثل غذا خوردن یا اصلاح صورت های خیلی کند و طولانی.

5. برخی موارد شایع دیگر

وسواس‌های فکری:

• ترس از احتمال وقوع اتفاقی وحشتناک
• زهدورزی و عبادت بیش از حد یعنی وقتی کسی خیلی زیاد و افراطی عبادت می‌کند، طوری که با زمینه خانوادگی بیمار تناسب نداشته باشند.
• وسواس‌های مذهبی 
• ذخیره سازی های اجباری
• اعتقاد به اعداد خوش یومن و نحس 
• افکار، تصاویر یا تکانه های جنسی ممنوعه یا انحرافی 
• خود ارضایی
• ناخن جویدن
• صدای بی‌معنی، کلمات یا صداهای موسیقی که به طور مزاحم و ناخواسته در ذهن یا محیط فرد تکرار می‌شوند

وسواس عملی:

• دست شستن، دوش گرفتن، حمام کردن، مسواک زدن یا به سر و وضع خود رسیدن به نحوی افراطی یا آیین گونه
•  آداب وسواسی تکراری مثل داخل و خارج شدن مکرر از در، نشستن و برخاستن مکرر، وارسی درها، قفل‌ها، اجاق‌ها، وسایل آتش نشانی، ترمز ماشین و غیره
•  لمس کردن‌های وسواسی
• منظم سازی و مرتب سازی
•  انجام اقداماتی برای پیشگیری از صدمه رسیدن به خود یا دیگران مثلاً آویختن لباس‌ها به یک ترتیب خاص. 
• شمارش
• داشتن الگوهای خاص برای پوشیدن لباس

📞 فرم زیر را تکمیل کنید تا کارشناسان کلینیک مهرگلاب در اسرع وقت با شما تماس بگیرند.

دلایل بروز وسواس فکری یا OCD

علت دقیق بروز وسواس فکری عملی (OCD) هنوز به طور کامل مشخص نیست، اما پژوهش‌ها نشان می‌دهد که عوامل مختلفی می‌توانند در ایجاد این اختلال نقش داشته باشند. برخی از این عوامل عبارتند از:

1. ژنتیک و سابقه خانوادگی:

مطالعات نشان می‌دهد افرادی که یکی از بستگان درجه یک (مانند والدین یا خواهر و برادر) مبتلا به OCD هستند، احتمال بیشتری برای ابتلا به این اختلال دارند. این احتمال به‌ویژه زمانی افزایش می‌یابد که عضو خانواده در دوران کودکی یا نوجوانی دچار OCD شده باشد. این ارتباط می‌تواند ناشی از تأثیرات ژنتیکی یا الگوهای رفتاری آموخته شده باشد.

2. تفاوت‌های مغزی:

تحقیقات نشان داده‌اند که افراد مبتلا به OCD در برخی از نواحی مغز، به ویژه قشر پیشانی و ساختارهای زیرقشری، فعالیت غیرعادی دارند. همچنین، سطح کم سروتونین (یکی از ناقل‌های عصبی مرتبط با تنظیم خلق و خو) می‌تواند به توسعه این اختلال مرتبط باشد. OCD اغلب با سایر اختلالات عصبی مانند بیماری پارکینسون، سندرم تورت و صرع نیز همراه است.

3. رویدادهای زندگی و تروما:

تجربیات استرس‌زا و آسیب‌های عاطفی، به‌ویژه در دوران کودکی، می‌توانند خطر ابتلا به OCD را افزایش دهند. کودکانی که دچار سوءاستفاده یا بی‌توجهی شده‌اند، ممکن است بیشتر در معرض این اختلال قرار گیرند. همچنین، رویدادهای مهم زندگی مانند زایمان، سوگ یا تغییرات بزرگ دیگر می‌توانند علائم OCD را تشدید یا آغاز کنند.

4. عوامل شخصیتی:

افرادی که شخصیت‌های منظم، دقیق و کمال‌گرا دارند، ممکن است بیشتر مستعد ابتلا به OCD باشند. این افراد معمولاً استانداردهای شخصی بالایی دارند و اغلب اضطراب زیادی درباره مسئولیت‌های خود و دیگران احساس می‌کنند. نگرانی از اشتباه کردن یا عدم رعایت نظم و ترتیب می‌تواند آنها را به رفتارهای اجباری سوق دهد.

5. سندرم PANDAS:

این سندرم نوعی اختلال عصبی خودایمنی در کودکان است که در اثر عفونت‌های استرپتوکوکی (مانند گلودرد یا مخملک) ایجاد می‌شود و ممکن است منجر به بروز OCD در کودکان شود. سندرم PANDAS به علت حمله سیستم ایمنی به بخش‌هایی از مغز که کنترل رفتارهای تکراری و وسواسی را برعهده دارند، به وجود می‌آید.

این عوامل نشان می‌دهند که وسواس فکری عملی می‌تواند نتیجه ترکیبی از عوامل ژنتیکی، مغزی، محیطی و روانشناختی باشد.

هم ابتلایی و اختلالات همراه

• میزان شیوع افسردگی و اختلال هراس از جمعیت و شلوغی در بیماران مبتلا به اختلال وسواسی جبری شایع است.
• خطر خودکشی در افراد مبتلا به ocd وجود دارد.
• اختلال مصرف الکل، اضطراب فراگیر، ترس و هراس اختصاصی، اختلال پانیک و اختلالات خوردن در همراهی با اختلال وسواسی جبری شایع هستند.

اپیدمیولوژی و همه گیرشناسی اختلال وسواس جبری

میزان شیوع اختلال وسواسی جبری (ocd) در جمعیت عمومی حدود ۲ تا ۳ درصد است و در خانم‌ها شایع‌تر است. سن میانگین شروع حدود ۱۹ سالگی است و مواردی که زودتر آغاز می‌شوند در مردان شایع‌تر است.

شروع این بیماری در کودکان و نوجوانان نیز دیده می‌شود و همونطور که ذکر شد میانگین شروع ۱۹ سالگی می‌باشد یعنی معمولا در سنین پایین و کودکان شروع می شود و شروع بعد از ۳۰ سالگی نادر است. در افراد درمان نشده تا سنین بالا هم دیده می‌شود.

روش تشخیص اختلال OCD 

روش تشخیص اختلال وسواس فکری-عملی (OCD) شامل مجموعه‌ای از ارزیابی‌های دقیق است که توسط یک متخصص سلامت روان انجام می‌شود. آزمایش خاصی برای این اختلال وجود ندارد، اما تشخیص بر اساس مصاحبه‌های بالینی جامع درباره علائم، سابقه پزشکی و روانشناختی فرد صورت می‌گیرد. 

برای تشخیص، از معیارهای مندرج در راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی، نسخه پنجم (DSM-V) استفاده می‌شود. این معیارها شامل وجود افکار وسواسی، رفتارهای اجباری یا هر دو است که به‌طور قابل‌توجهی وقت‌گیر بوده (بیش از یک ساعت در روز)، یا باعث ناراحتی و اختلال در فعالیت‌های روزانه و اجتماعی فرد می‌شود. 

همچنین، تشخیص OCD نیازمند این است که علائم ناشی از مواد مخدر، الکل یا مشکلات جسمی دیگر نباشد و به‌درستی از سایر اختلالات روانی مانند اختلال اضطراب فراگیر یا اختلال تصویر بدن تمایز داده شود. ابزارهایی مانند مقیاس وسواس یل-براون (Y-BOCS) برای بزرگسالان و نسخه کودکانه آن (CY-BOCS)، آزمون‌های شخصیت و ارزیابی‌های شناختی، و در برخی موارد آزمایش‌های پزشکی نظیر تصویربرداری مغزی نیز به منظور رد علل جسمی دیگر به کار می‌روند.

بیشتر بخوانید: درمان میگرن با دستگاه rTMS; بدون دارو

درمان وسواس فکری عملی یا OCD

 درمان‌های بیماری ocd شامل موارد ذیل می‌باشند:

1. دارودرمانی

از داروهایی مثل کلومیپرامین و داروهای مهارکننده اختصاصی بازجذب سروتونین جهت درمان استفاده می شود. در مواردی از داروهای ضد روانپریشی مثل ریسپریدون و سایر داروها نیز استفاده می شود.

وقتی درمان دارویی شروع می شود حداقل ۳ ماه باید منتظر باشیم تا شروع اثر درمانی را ببینیم. وقتی درمان موثر واقع شد و علائم ثابت ماند درمان حداقل  ۲-۱ سال باید ادامه داشته باشد. اگر تصمیم به قطع درمان داشتیم  دارو باید به صورت تدریجی و تحت نظر پزشک کم و سپس قطع شود.

2. روان درمانی

روان‌درمانی شناختی (CBT) و روش مواجهه با ترس‌ها همراه با جلوگیری از رفتارهای تکراری (ERP) روش‌های موثر و ثابت شده‌ای در درمان ocd هستند.

3. درمان ترکیبی

شواهد نشان می دهند که هر یک از دو روش دارو درمانی یا روان درمانی به تنهایی میتوانند در شروع درمان ocd استفاده شوند در افراد جوانتر شروع درمان با رفتار درمانی شناختی منطقی بنظر می رسد در بیمارانی که علائم شدید تری دارند یا هم ابتلایی به افسردگی وجود دارد شروع با دارو درمانی منطقی تر بنظر می رسد.

همچنین شواهد نشان می دهند که ترکیب روان درمانی بعلاوه دارو درمانی در بیماری وسواسی جبری بسیار مفید تر است.

4. نورومدولاسیون

همانطور که ذکر شد اختلال وسواسی جبری یک بیماری مزمن و در خیلی از مواقع مقاوم به درمان هست و یا نیاز با داروهای با دوز بالا پیدا میکند که ممکن است فرد را دچار عوارض دارویی و اختلال در عملکرد روزمره بکند.

 از روش‌های جدید و موثر در درمان اختلال وسواسی جبری استفاده از شیوه‌های نوین تنظیم کارکرد مغز با تاثیر بر مسیرهای مغزی درگیر در این اختلال هست.  

یکی از موثرترین و بهترین روش‌ها که طی سالیان اخیر مجوز سازمان غذا و داروی آمریکا برای درمان اختلال وسواسی جبری را دریافت کرده، استفاده از روش تحریک مغناطیسی مغز (TMS) است. در این شیوه با ایجاد یک میدان مغناطیس نواحی و مدارهای خاصی از مغز که باعث ایجاد اختلال وسواسی جبری هستند تحت تنظیم مجدد قرار می گیرند و باعث بهبودی چشمگیری در علائم و نشانه های بیماری می شود.

روش تحریک مغناطیس rTMS یک شیوه کاملا بی خطر بدون وجود هیچ‌گونه اشعه یا شوکی هست که اگر به درستی با رعایت پروتکل‌های علمی توسط یک تیم کاربلد مثل تیم مهرگلاب انجام شود می تواند تاثیر بسیار شگرفی در درمان این اختلال آزار دهنده و مزمن داشته باشد.

اگر OCD دارم چگونه از خودم مراقبت کنم؟

علاوه بر دریافت درمان‌های پزشکی، انجام اقدامات خودمراقبتی می‌تواند به بهبود مدیریت علائم اختلال وسواس فکری-اجباری (OCD) کمک کند. مواردی که می‌تواند به بهبود وضعیت شما کمک کند عبارتند از:

• اطمینان از داشتن خواب کافی و با کیفیت
• انجام ورزش منظم برای حفظ سلامت جسمی و روانی
• رعایت یک رژیم غذایی متعادل و سالم
• گذراندن وقت با عزیزانی که شما را حمایت کرده و درک می‌کنند
• استفاده از تکنیک‌های آرامش‌بخش مانند مدیتیشن، یوگا، ماساژ یا تکنیک‌های تجسم
• شرکت در گروه‌های پشتیبانی حضوری یا آنلاین مختص افراد مبتلا به OCD

در صورتی که شما یا فرزندتان مبتلا به OCD هستید، ضروری است که به‌طور منظم با پزشک یا متخصص سلامت روان خود در تماس باشید تا اطمینان حاصل کنید که درمان به‌درستی پیش می‌رود. همچنین، اگر داروهای ضد OCD مصرف می‌کنید و با عوارض جانبی ناخوشایندی مواجه هستید، باید به سرعت با پزشک خود مشورت کنید تا روش‌های درمانی را بهبود ببخشید.

نتیجه گیری

ocd یعنی چی؟ اختلال وسواسی جبری (ocd اختلال) یک اختلال مزمن و شایع هست که بسیار آزار دهنده و مختل کننده زندگی هست. اگر درمان نشود واقعا فلج کننده می شود. درمان درست و به موقع در کنار امید به بهبودی و صبر وتلاش فرد مبتلا و خانواده و استفاده از شیوه های نوین درمانی. استفاده از شیوه های ترکیبی روان درمانی دارو درمانی و rtms تحت نظر یک تیم متخصص و کاربلد تا حد خیلی زیادی میتواند بیماری را سرکوب و کیفیت زندگی فرد و اطرافیان درگیر با این بیماری آزار دهنده را بهبود ببخشد.

به امید آنکه این مقاله باعث افزایش آگاهی و امیدواری شما در شناخت و درمان اختلال وسواس فکری عملی، این غول بیماری های روانپزشکی شود.

سوالات متداول اختلال OCD